Hình tượng hoa sen trong nghệ thuật kiến trúc

Hoa sen mọc từ đầm nước, từ một cõi trần ô trọc đã vươn lên trở thành một bông hoa thanh cao, quý trọng, trở thành bông hoa của vũ trụ. Bông hoa này đã đi vào tâm thức của mọi người, trở thành hình tượng trong nghệ thuật, trong kiến trúc và điêu khắc. Đặc biệt hoa sen trở thành biểu tượng trong nghệ thuật Phật giáo của Phương Đông. Nó tượng trưng cho vẻ đẹp thần bí, huyền ảo, tư tưởng sâu kín. Trong nghệ thuật Việt Nam, hình tượng hoa sen dày đặc từ các phù điêu, đá tảng kê chân cột, bệ tượng Phật đến các dáng gốm và họa tiết trang trí. Song cô đọng và sáng tạo hơn cả là hình tượng hoa sen trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam.


Lịch sử Việt Nam cũng bao huyền thoại về sen, sau thời "Các vua Hùng đã có công dựng nước" với nền văn hóa Đông Sơn là trung tâm của cả khu vực Đông Nam á cổ đại. Trong nhiều truyền thuyết được ghi lại ở các làng quê có thần tích, làng quan họ Xuân ổ - Bắc Ninh: Vào cuối đời Lý, đầu đời Trần, xứ Bắc có người con gái họ Lý tên là Huệ Nương tuổi 16 xinh tươi nhưng nguyện không lấy chồng, mộ đạo xuất gia đầu Phật ở Chùa Tràng Liên trên núi Tiên Sơn, nơi xưa kia Thiền sư Vạn Hạnh trụ trì và Vua Lý Thái Tổ đã được tụ khí hoài thai. Một đêm nàng nằm mộng thấy một vị Tiên mang cho bông hoa sen và bảo: "Có vị Tiên xuống trần, sau này nàng sinh gái quý, ta đem đến cho nàng đây. Rồi có ngôi sao sa xuống miệng nàng. Nàng tỉnh dậy và từ đó có thai và sinh ra một bé gái được đặt tên là Qúy Minh. Qúy Minh là người xinh đẹp và có sức khoẻ phi thường đã hô hào dân làng luyện tập võ nghệ giúp nước, dẹp xong quân giặc Mông Cổ ."
Mặc dù sinh ra trong bùn lầy nhưng hoa sen không bị ô nhiễm mà lại có khả năng làm thay đổi hoàn cảnh sống, vì hoa sen hễ mọc ở nơi nào thì sẽ làm cho nước đục nơi đó lắng trong. Sen có cả hương lẫn sắc, nhưng hương sen không quá nồng mà dịu, gợi một tinh thần cao thượng. Sắc sen kín đáo, đằm thắm, cánh trắng phớt hồng, nhụy vàng. Từ khi nở đến khi tàn không hề bị ong bướm bén mảng tới. Qua bao ràng buộc bởi đất, nước đến được chỗ khoáng đạt hư không, sen tiếp tục vươn lên dưới ánh mặt trời, kết lấy hoa khai nở, khoe sắc và xông hương tràn ngập không gian.
Sự hình thành của sen diễn ra theo qui luật nhân quả luân hồi. Sen có cả nụ - hoa - hạt. Hoa nở tượng trưng cho quá khứ, đài sen tượng trưng cho hiện tại và hạt sen tượng trưng cho tương lai, sự nối tiếp liên tục. Việc gì hôm nay cũng là nguyên nhân để tạo kết quả ở ngày mai, và quả đó lại là nguyên nhân mới cho kết quả tiếp theo, cứ thế là sự chuyển động xoáy ốc lên cao.
Trong Phật giáo, hoa sen biểu trưng cho những giá trị đạo đức, sự thuần khiết và thánh thiện, sự duy trì và phát triển Phật pháp, trí tuệ dẫn đến niết bàn. Trên thế giới ít có loài hoa nào có nhiều phẩm chất cao quý như hoa sen. Nhà Phật ví nó như những đức tính của người tu hành.
Trên một số quả chuông như chuông chùa Liên Phái, Hà Nội, hay ở kiến trúc chùa và nhất là trong lời cúng của các sư tăng thường có cụm từ "Mún ma ni bát mê hồng" có nghĩa là cầu được lên tòa sen ngọc báu. Bát mê vốn có gốc ở âm phạm là padma nghĩa là hoa sen.
Trong kiến trúc Phật giáo, hình tượng hoa sen được lồng vào cấu trúc nhà, một bộ phận kiến trúc hoặc cả tổng thể công trình với ý nghĩa về sự giải thoát, giác ngộ Phật pháp. Những công trình kiến trúc tiêu biểu với hình tượng hoa sen thường xuất hiện trong những giai đoạn hưng thịnh của Phật giáo. Đó là thời Lý thế kỷ thứ 11 với Chùa Một Cột - Hà Nội; thế kỷ thứ 17 với tháp Cửu phẩm liên hoa, Chùa Bút Tháp - Bắc Ninh; thế kỷ 18 với Chùa Tây Phương - Hà Tây, Chùa Kim Liên - Hà Nội.
Sen kiến trúc lại hoà với sen thật, cái hư cái thực cứ quyện vào nhau để cùng nói lên một tư duy về sự hòa hợp âm dương tạo sự phát triển và bền vững. Cũng với hình tượng hoa sen, tháp Cửu phẩm liên hoa - Chùa Bút Tháp là một tổ hợp kết cấu gỗ dạng tháp quay chín tầng chồng lên nhau. Mỗi tầng có một đài sen rộng chừng 2m, cao 50cm. Cả tháp cao 7,8m, phía ngoài tháp các cánh sen bằng gỗ sơn đỏ tạo thành tầng tầng lớp lớp so le nhau. Tầng một đến tầng chín biểu hiện cho những nấc thang của sự tinh tiến trong đạo Phật. Tháp có thể xoay được bởi nó được ăn chân trụ với một chiếc cối đồng chôn ngang mặt đất và hệ thống bốn cột cái đặt chung quanh tháp. Cứ mỗi vòng quay của tháp tương ứng với 3.452.400 lời niệm. Số niệm càng nhiều thì sự thành đạt của kiếp tu hành càng mau có kết quả. Tháp được đặt trong tòa Tích Thiện Am, ngôi nhà ba tầng, bốn mái tương ứng với ba cấp chứng quả của người tu hành. Tháp quay Cửu phẩm liên hoa là một tổ hợp cao hơn giá trị đơn lẻ của một biểu tượng bông sen. Hay trong hệ thống các hàng lan can ở quanh Thượng điện và quanh tháp Báo Nghiêm cũng có những bức chạm cả hồ sen với cá, chim rất ngoạn mục.
Nếu ở thời Lý và thời Lê Trung Hưng thế kỷ 17, hình tượng hoa sen trong kiến trúc Phật giáo chỉ có tính chất đơn lẻ trong từng chùa như Chùa Một Cột hoặc một bộ phận kiến trúc như tháp quay ở Chùa Bút Tháp thì đến thế kỷ 18, hoa sen đã trở thành phong cách kiến trúc của cả một giai đoạn. Nó đánh dấu sự bừng nở của một phong cách nghệ thuật độc đáo, khởi đầu từ Chùa Kim Liên và được kế tiếp ở Chùa Tây Phương, một ở trên hồ, một là trên núi vừa hòa nhập vào thiên nhiên, vừa xác định vị trí, hình khối của mình trong không gian. Nếu kiến trúc trước đó thường chú trọng tuyến ngang, tức là các lớp nhà kéo dài trên một trục chạy như hình con rồng. Đến giữa thế kỷ 18, năm 1792 với kiến trúc Chùa Kim Liên đã xác lập một ý tưởng không kéo kiến trúc chạy dài, mà cô gọn thành một cụm hình tượng bông sen. Thực chất là kiểu kiến trúc đưa ba gác chuông gộp lại làm một tạo thành kiến trúc chồng diêm hai tầng tám mái "Trùng thiềm điệp ốc". Kiểu kiến trúc này đã có từ thế kỷ thứ 17 với kiểu kiến trúc tháp chuông Chùa Keo - Thái Bình. Hay ở Chùa Kim Liên, không chỉ có vẻ đẹp về hình khối, về ý tưởng kiến trúc, Chùa Kim Liên còn giải quyết được ánh sáng, độ thông gió... Kết cấu theo bốn hàng chân, nhất quán lối kiến trúc chồng rường. Từ kết cấu đến từng chi tiết kiến trúc của chùa đều gọn gàng, tạo hình khối kiến trúc ổn định, ăn nhập với các yếu tố phù trợ khác như đầu đao cong vút, ô cửa sổ bán âm bán dương trên bức tường ốp gạch trần. Tất cả tạo nên một vẻ thanh thoát, cổ kính, huyền bí. Đứng trên đê nhìn xuống, Chùa Kim Liên thấp thoáng trong lùm cây xanh um tùm chung quanh là hồ, chẳng khác gì đóa sen nở trên mặt nước. 
Cũng với kiểu kiến trúc Chùa Kim Liên, Chùa Tây Phương được xây dựng tinh xảo hơn. Chùa được xây dựng trên một ngọn núi hình lưỡi câu, gọi là "Câu lậu sơn". Đi hơn 250 bậc đá là tới khu chùa chữ tam với ba tòa Thượng - Trung - Hạ, kết cầu vì kèo chồng rường. Các đầu đao kép uốn hình rồng cong, so le. Đứng ở góc chéo có thể nhìn thấy ba góc kia, thấy đuợc sự dãn nở của nhiều lớp mái do việc sử dụng độ cao hợp lý. Mái được nâng cao, đồng thời mở nhiều ánh sáng trong nội thất làm thay đổi khí sắc tôn giáo của ngôi chùa. Các đầu cột ở hai ngôi chùa này được làm thành bông hoa sen hoặc làm thành cả hồ sen, thể hiện sự tài tình, khéo léo của những người thợ xây dựng chùa.
Đặc biệt phong phú là sen trang trí các hình rồng mây, hình hoa cúc... Chất trang trí đã làm cho đài sen tươi tắn và sinh động hơn. Như hình chạm cả dàn nhạc công đang tấu nhạc dâng lên đức Phật ở chân cột đá Chùa Phật Tích. Hình Phật được tượng trưng bằng một vòng sáng nhọn đầu, còn đài sen được chạm rất kỹ, tỉ mỉ. Từ kiến trúc cổ truyền còn thấy mạch thẩm mỹ và ý thức xưa lại được phát huy vào Lăng Cụ Hồ nhưng tất cả chuyển thành đường nét thẳng. Như vậy, nét đẹp giá trị nghệ thuật của kiến trúc Phật giáo nói chung, và kiến trúc hình tượng hoa sen nói riêng là ở kết cấu kiến trúc thực được tạo ra để thể hiện những ý niệm triết học trừu tượng của Phật giáo, chỉ bằng một hình tượng đơn giản, giản dị, đó là bông sen.

(Thu Phương - thuvienhoasen.org)

Tin khác:
   Lịch sử PG
Bình Dương: Tăng Ni sinh trường TCPH hiến máu nhân đạo

Sáng ngày 19/11/2018 (13/10/ năm Mậu Tuất), tại Trung tâm xét nghiệm y khoa Medic L.A.B (số 597, Đại lộ Bình Dương, P.Hiệp Thành, Tp. Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương), Ban Chỉ đạo Vận động hiến máu tình nguyện Tp. Thủ Dầu Một đã tổ chức chương trình hiến máu để kịp thời cứu những bệnh nhân với ý nghĩa “Một giọt máu cho đi, một cuộc đời ở lại” thu hút sự tham gia của đông đảo cán bộ, công chức, viên chức, các tầng lớp nhân dân, đoàn viên thanh niên và trong đó có Tăng Ni sinh trường TCPH Bình Dương.

Bình Dương: Ban Trị sự GHPGVN tỉnh viếng Tang lễ cố Trưởng lão Hòa thượng Thích Hiển Pháp

Sáng ngày 18/11/2018 (12/10/ năm Mậu Tuất) chư Tôn đức Thường trực Ban Trị sự (BTS) GHPGVN tỉnh Bình Dương, Ban Giáo dục Phật giáo tỉnh, Ban Từ thiện Xã hội Phật giáo tỉnh, Phân ban Ni giới tỉnh cùng các ban, ngành trực thuộc Phật giáo Bình Dương vô cùng kính tiếc trở về dâng hương phúng viếng, đảnh lễ Giác linh Cố Trưởng lão Hòa thượng Thượng HIỂN hạ PHÁP, vì niên cao lạp trưởng, đã thu thần thị tịch vào lúc: 10giờ 45 phút, ngày 16/11/ 2018 (nhằm ngày 10 tháng 10 năm Mậu Tuất) tại chùa Hưng Phước, số 540/23 đường Cách Mạng Tháng 8, phường 11, quận 3, Tp. Hồ Chí Minh, Hòa thượng trụ thế: 86 năm – Hạ lạp: 66 năm.

Bình Dương: Lễ Húy kỵ Cố đại lão HT.Thích Thiện An

Ngày 17/11/2018 (11/10/ năm Mậu Tuất) tại chùa Bửu Phước, đường Xóm Chùa, xã Phước Hòa, huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương toàn thể môn đồ pháp quyến đã tổ chức Lễ Húy kỵ cố Đại lão Hòa thượng Thích Thiện An, Nguyên cố vấn chứng minh BTS GHPGVN tỉnh Sông Bé - Bình Dương.

Bình Dương: Phiên họp định kỳ của Ban Trị sự Phật giáo tỉnh

Ngày 05/11/2018 (nhằm ngày 28/ 9/ năm Mậu Tuất), tại văn phòng BTS Phật giáo tỉnh Bình Dương - chùa Hội Khánh, (đường chùa Hội Khánh, phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương) đã diễn ra phiên họp để báo cáo công tác hoạt động Phật sự trong thời gian qua và triển khai các công tác chuẩn bị cho Phật sự sắp tới như Đại giới đàn và Đại lễ Phật đản Vesak LHQ năm 2019.

Bình Dương: Lễ Húy kỵ lần thứ 7 cố Hòa thượng Thích Minh Thiện

Thể hiện tinh thần tri ân đối với với bậc trưởng thượng và tinh thần báo ơn của hàng đệ tử đối với tôn sư, sáng ngày 02/11/2018 (25/9/ năm Mậu Tuất) tại chùa Núi Châu Thới ( phường Bình An, thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dương), môn đồ pháp quyến đã trang nghiêm tổ chức lễ Húy kỵ lần thứ 7 cố Hòa thượng Thích Minh Thiện, Nguyên Trưởng Ban Trị sự Phật giáo tỉnh Bình Dương, Trụ trì chùa Núi Châu Thới.

Bình Dương: BTS Phật giáo huyện Dầu Tiếng tặng quà cho bà con tại 2 tỉnh Nghệ An và Lào Cai

Vào 2 ngày 17 & 19/10/2018 (mùng 9 & 11/9/ năm Mậu Tuất), đoàn từ thiện Ban Trị sự GHPGVN huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương đã tổ chức chuyến thăm và tặng quà cho bà con nghèo tại 02 tỉnh Nghệ An và Lào Cai.

Bình Dương: Ban Trị sự GHPGVN tỉnh đón đoàn cán bộ và học viên Lào

Nhân dịp về thăm tỉnh Bình Dương, ngày 19/10/2018 (11/9/ Mậu Tuất) tại Văn phòng Ban Trị Sự (BTS) (chùa Hội Khánh, đường chùa Hội Khánh, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương), đoàn cán bộ và học viên Lào đã ghé thăm và tham quan chùa Hội Khánh.

Bình Dương: Phân ban Ni giới tỉnh trao quà từ thiện đến đồng bào dân tộc

Ngày 06/10/2018 (27/8/ Mậu Tuất), Phân ban Ni giới Phật giáo tỉnh Bình Dương đã có chuyến đi trao 200 phần quà từ thiện, chia sẻ yêu thương đến đồng bào dân tộc thôn Nước Nhĩ, xã Khánh Phú, huyện Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa.

Phóng sự: Ấm lòng từ những bát cháo nghĩa tình

Gần 06 tháng qua, dù nắng cũng như mưa, trời nóng bức hay ngày lạnh giá, Tăng Ni sinh trường Trung cấp Phật học (TCPH) tỉnh Bình Dương phối hợp với Câu lạc bộ (CLB) Hạt Giống Từ Tâm đã tổ chức nấu và trao những bát cháo nghĩa tình đến bệnh nhân nghèo tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Bình Dương đều đặn vào ngày thứ 4 hàng tuần, lúc 03h00’ chiều.

Bình Dương: Triển khai các công tác và Hiến chương của GHPGVN

Ngày 16/9/2018 (mùng 7/8/Mậu Tuất), tại Văn phòng BTS Phật giáo Bình Dương (chùa Hội Khánh, đường chùa Hội Khánh, P.Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương) đã diễn ra phiên họp để báo cáo công tác hoạt động Phật sự trong thời gian qua, triển khai các công tác Phật sự sắp tới và Hiến chương của GHPGVN.

van nghe chao mung hoi thao hoang phap 2011
Vững niềm tin Phật - Clip13
Xem thêm >>