Hình tượng hoa sen trong nghệ thuật kiến trúc

Hoa sen mọc từ đầm nước, từ một cõi trần ô trọc đã vươn lên trở thành một bông hoa thanh cao, quý trọng, trở thành bông hoa của vũ trụ. Bông hoa này đã đi vào tâm thức của mọi người, trở thành hình tượng trong nghệ thuật, trong kiến trúc và điêu khắc. Đặc biệt hoa sen trở thành biểu tượng trong nghệ thuật Phật giáo của Phương Đông. Nó tượng trưng cho vẻ đẹp thần bí, huyền ảo, tư tưởng sâu kín. Trong nghệ thuật Việt Nam, hình tượng hoa sen dày đặc từ các phù điêu, đá tảng kê chân cột, bệ tượng Phật đến các dáng gốm và họa tiết trang trí. Song cô đọng và sáng tạo hơn cả là hình tượng hoa sen trong kiến trúc Phật giáo Việt Nam.


Lịch sử Việt Nam cũng bao huyền thoại về sen, sau thời "Các vua Hùng đã có công dựng nước" với nền văn hóa Đông Sơn là trung tâm của cả khu vực Đông Nam á cổ đại. Trong nhiều truyền thuyết được ghi lại ở các làng quê có thần tích, làng quan họ Xuân ổ - Bắc Ninh: Vào cuối đời Lý, đầu đời Trần, xứ Bắc có người con gái họ Lý tên là Huệ Nương tuổi 16 xinh tươi nhưng nguyện không lấy chồng, mộ đạo xuất gia đầu Phật ở Chùa Tràng Liên trên núi Tiên Sơn, nơi xưa kia Thiền sư Vạn Hạnh trụ trì và Vua Lý Thái Tổ đã được tụ khí hoài thai. Một đêm nàng nằm mộng thấy một vị Tiên mang cho bông hoa sen và bảo: "Có vị Tiên xuống trần, sau này nàng sinh gái quý, ta đem đến cho nàng đây. Rồi có ngôi sao sa xuống miệng nàng. Nàng tỉnh dậy và từ đó có thai và sinh ra một bé gái được đặt tên là Qúy Minh. Qúy Minh là người xinh đẹp và có sức khoẻ phi thường đã hô hào dân làng luyện tập võ nghệ giúp nước, dẹp xong quân giặc Mông Cổ ."
Mặc dù sinh ra trong bùn lầy nhưng hoa sen không bị ô nhiễm mà lại có khả năng làm thay đổi hoàn cảnh sống, vì hoa sen hễ mọc ở nơi nào thì sẽ làm cho nước đục nơi đó lắng trong. Sen có cả hương lẫn sắc, nhưng hương sen không quá nồng mà dịu, gợi một tinh thần cao thượng. Sắc sen kín đáo, đằm thắm, cánh trắng phớt hồng, nhụy vàng. Từ khi nở đến khi tàn không hề bị ong bướm bén mảng tới. Qua bao ràng buộc bởi đất, nước đến được chỗ khoáng đạt hư không, sen tiếp tục vươn lên dưới ánh mặt trời, kết lấy hoa khai nở, khoe sắc và xông hương tràn ngập không gian.
Sự hình thành của sen diễn ra theo qui luật nhân quả luân hồi. Sen có cả nụ - hoa - hạt. Hoa nở tượng trưng cho quá khứ, đài sen tượng trưng cho hiện tại và hạt sen tượng trưng cho tương lai, sự nối tiếp liên tục. Việc gì hôm nay cũng là nguyên nhân để tạo kết quả ở ngày mai, và quả đó lại là nguyên nhân mới cho kết quả tiếp theo, cứ thế là sự chuyển động xoáy ốc lên cao.
Trong Phật giáo, hoa sen biểu trưng cho những giá trị đạo đức, sự thuần khiết và thánh thiện, sự duy trì và phát triển Phật pháp, trí tuệ dẫn đến niết bàn. Trên thế giới ít có loài hoa nào có nhiều phẩm chất cao quý như hoa sen. Nhà Phật ví nó như những đức tính của người tu hành.
Trên một số quả chuông như chuông chùa Liên Phái, Hà Nội, hay ở kiến trúc chùa và nhất là trong lời cúng của các sư tăng thường có cụm từ "Mún ma ni bát mê hồng" có nghĩa là cầu được lên tòa sen ngọc báu. Bát mê vốn có gốc ở âm phạm là padma nghĩa là hoa sen.
Trong kiến trúc Phật giáo, hình tượng hoa sen được lồng vào cấu trúc nhà, một bộ phận kiến trúc hoặc cả tổng thể công trình với ý nghĩa về sự giải thoát, giác ngộ Phật pháp. Những công trình kiến trúc tiêu biểu với hình tượng hoa sen thường xuất hiện trong những giai đoạn hưng thịnh của Phật giáo. Đó là thời Lý thế kỷ thứ 11 với Chùa Một Cột - Hà Nội; thế kỷ thứ 17 với tháp Cửu phẩm liên hoa, Chùa Bút Tháp - Bắc Ninh; thế kỷ 18 với Chùa Tây Phương - Hà Tây, Chùa Kim Liên - Hà Nội.
Sen kiến trúc lại hoà với sen thật, cái hư cái thực cứ quyện vào nhau để cùng nói lên một tư duy về sự hòa hợp âm dương tạo sự phát triển và bền vững. Cũng với hình tượng hoa sen, tháp Cửu phẩm liên hoa - Chùa Bút Tháp là một tổ hợp kết cấu gỗ dạng tháp quay chín tầng chồng lên nhau. Mỗi tầng có một đài sen rộng chừng 2m, cao 50cm. Cả tháp cao 7,8m, phía ngoài tháp các cánh sen bằng gỗ sơn đỏ tạo thành tầng tầng lớp lớp so le nhau. Tầng một đến tầng chín biểu hiện cho những nấc thang của sự tinh tiến trong đạo Phật. Tháp có thể xoay được bởi nó được ăn chân trụ với một chiếc cối đồng chôn ngang mặt đất và hệ thống bốn cột cái đặt chung quanh tháp. Cứ mỗi vòng quay của tháp tương ứng với 3.452.400 lời niệm. Số niệm càng nhiều thì sự thành đạt của kiếp tu hành càng mau có kết quả. Tháp được đặt trong tòa Tích Thiện Am, ngôi nhà ba tầng, bốn mái tương ứng với ba cấp chứng quả của người tu hành. Tháp quay Cửu phẩm liên hoa là một tổ hợp cao hơn giá trị đơn lẻ của một biểu tượng bông sen. Hay trong hệ thống các hàng lan can ở quanh Thượng điện và quanh tháp Báo Nghiêm cũng có những bức chạm cả hồ sen với cá, chim rất ngoạn mục.
Nếu ở thời Lý và thời Lê Trung Hưng thế kỷ 17, hình tượng hoa sen trong kiến trúc Phật giáo chỉ có tính chất đơn lẻ trong từng chùa như Chùa Một Cột hoặc một bộ phận kiến trúc như tháp quay ở Chùa Bút Tháp thì đến thế kỷ 18, hoa sen đã trở thành phong cách kiến trúc của cả một giai đoạn. Nó đánh dấu sự bừng nở của một phong cách nghệ thuật độc đáo, khởi đầu từ Chùa Kim Liên và được kế tiếp ở Chùa Tây Phương, một ở trên hồ, một là trên núi vừa hòa nhập vào thiên nhiên, vừa xác định vị trí, hình khối của mình trong không gian. Nếu kiến trúc trước đó thường chú trọng tuyến ngang, tức là các lớp nhà kéo dài trên một trục chạy như hình con rồng. Đến giữa thế kỷ 18, năm 1792 với kiến trúc Chùa Kim Liên đã xác lập một ý tưởng không kéo kiến trúc chạy dài, mà cô gọn thành một cụm hình tượng bông sen. Thực chất là kiểu kiến trúc đưa ba gác chuông gộp lại làm một tạo thành kiến trúc chồng diêm hai tầng tám mái "Trùng thiềm điệp ốc". Kiểu kiến trúc này đã có từ thế kỷ thứ 17 với kiểu kiến trúc tháp chuông Chùa Keo - Thái Bình. Hay ở Chùa Kim Liên, không chỉ có vẻ đẹp về hình khối, về ý tưởng kiến trúc, Chùa Kim Liên còn giải quyết được ánh sáng, độ thông gió... Kết cấu theo bốn hàng chân, nhất quán lối kiến trúc chồng rường. Từ kết cấu đến từng chi tiết kiến trúc của chùa đều gọn gàng, tạo hình khối kiến trúc ổn định, ăn nhập với các yếu tố phù trợ khác như đầu đao cong vút, ô cửa sổ bán âm bán dương trên bức tường ốp gạch trần. Tất cả tạo nên một vẻ thanh thoát, cổ kính, huyền bí. Đứng trên đê nhìn xuống, Chùa Kim Liên thấp thoáng trong lùm cây xanh um tùm chung quanh là hồ, chẳng khác gì đóa sen nở trên mặt nước. 
Cũng với kiểu kiến trúc Chùa Kim Liên, Chùa Tây Phương được xây dựng tinh xảo hơn. Chùa được xây dựng trên một ngọn núi hình lưỡi câu, gọi là "Câu lậu sơn". Đi hơn 250 bậc đá là tới khu chùa chữ tam với ba tòa Thượng - Trung - Hạ, kết cầu vì kèo chồng rường. Các đầu đao kép uốn hình rồng cong, so le. Đứng ở góc chéo có thể nhìn thấy ba góc kia, thấy đuợc sự dãn nở của nhiều lớp mái do việc sử dụng độ cao hợp lý. Mái được nâng cao, đồng thời mở nhiều ánh sáng trong nội thất làm thay đổi khí sắc tôn giáo của ngôi chùa. Các đầu cột ở hai ngôi chùa này được làm thành bông hoa sen hoặc làm thành cả hồ sen, thể hiện sự tài tình, khéo léo của những người thợ xây dựng chùa.
Đặc biệt phong phú là sen trang trí các hình rồng mây, hình hoa cúc... Chất trang trí đã làm cho đài sen tươi tắn và sinh động hơn. Như hình chạm cả dàn nhạc công đang tấu nhạc dâng lên đức Phật ở chân cột đá Chùa Phật Tích. Hình Phật được tượng trưng bằng một vòng sáng nhọn đầu, còn đài sen được chạm rất kỹ, tỉ mỉ. Từ kiến trúc cổ truyền còn thấy mạch thẩm mỹ và ý thức xưa lại được phát huy vào Lăng Cụ Hồ nhưng tất cả chuyển thành đường nét thẳng. Như vậy, nét đẹp giá trị nghệ thuật của kiến trúc Phật giáo nói chung, và kiến trúc hình tượng hoa sen nói riêng là ở kết cấu kiến trúc thực được tạo ra để thể hiện những ý niệm triết học trừu tượng của Phật giáo, chỉ bằng một hình tượng đơn giản, giản dị, đó là bông sen.

(Thu Phương - thuvienhoasen.org)

Tin khác:
   Lịch sử PG
Bình Dương: Chư Tăng Ni hành giả an cư trang nghiêm bố tát, thính giới định kỳ

Sáng ngày 20/7/2020 (nhằm ngày 30/5 năm Canh Tý), toàn thể chư Tôn đức Tăng Ni hành giả an cư thuộc Phật giáo tỉnh Bình Dương đã trang nghiêm bố tát, thính giới tại Trung tâm Văn hóa tượng Phật nhập Niết Bàn - chùa Hội Khánh (phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một) để cùng nhau bố tát, trùng tụng Giới bổn, nương Giới pháp để tấn tu đạo nghiệp.

Bình Dương: Chư Tăng Ni trang nghiêm lễ bố tát, tụng giới mùa an cư PL.2564

Sáng ngày 05/7/2020 (nhằm ngày 15/5 năm Canh Tý), chư Tôn đức Tăng Ni hành giả an cư thuộc Phật giáo tỉnh Bình Dương đã vân tập về trụ sở Ban Trị sự - Trung tâm Văn hóa tượng Phật nhập Niết Bàn (chùa Hội Khánh) phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, để cùng nhau bố tát, trùng tụng Giới bổn, nương Giới pháp để tấn tu đạo nghiệp. Đây là một hoạt động được tổ chức định kỳ nửa tháng một lần trong mùa An cư.

Bình Dương: Lễ Bố tát đầu mùa an cư tại chùa Hội Khánh

Truyền thống An cư Kiết hạ là mạng mạch của Tăng già, là thước đo phẩm hạnh của người tu. Mùa An cư Kiết hạ (ACKH) là thời điểm để Tăng Ni thúc liễm ba nghiệp, trau dồi giới đức. Trên tinh thần đó, sáng ngày 20/6/2020 (nhằm ngày 29/4 nhuận năm Canh Tý), chư Tôn đức Tăng Ni hành giả an cư thuộc Phật giáo tỉnh Bình Dương đã vân tập về trụ sở BTS - Trung tâm văn hóa tượng Phật nhập Niết Bàn (chùa Hội Khánh) phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương, cùng nhau bố tát, trùng tụng Giới bổn, nương Giới pháp để tấn tu đạo nghiệp. Và hôm nay là lần Bố tát đầu tiên mùa ACKH PL.2564- DL.2020.

Bình Dương: Khai mạc Hội thảo Khoa học “Lịch sử hình thành Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam và sự đóng góp cho Đạo pháp và Dân tộc"

Nhằm ghi nhận, tôn vinh và tri ân những bậc tiền bối hữu công một thời đã gầy dựng nên Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam và đã có những cống hiến thiết thực, hiệu quả cho Đạo pháp và Dân tộc, với mong muốn làm đẹp thêm những giá trị lịch sử về nguồn cội của Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam, vị trí cũng như vai trò của Giáo hội Phật giáo Cổ truyền Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử. Đồng thời, nhằm giúp cho các thế hệ hậu học hiểu biết thêm về một số tổ chức Phật giáo yêu nước và tạo điều kiện để các nhà nghiên cứu có được những thông tin hữu ích trong quá trình nghiên cứu về Phật giáo Việt Nam thời cận hiện đại. Trên tinh thần đó, Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam và Viện Nghiên cứu Tôn giáo phối hợp với Hệ phái Phật giáo ...

Bình Dương: Ban Trị sự GHPGVN tỉnh trang nghiêm tác pháp An cư Kiết hạ Pl. 2564

Thể theo truyền thống Phật giáo từ khi Phật còn tại thế, các vị Tỳ kheo, Tỳ kheo Ni lại vân tập về các trú xứ trong ba tháng mùa mưa để tu học, thúc liễm thân tâm trau dồi Giới – Định - Tuệ. Sáng ngày 7/6/2020 (nhằm 16/4 nhuận năm Canh Tý), Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bình Dương đã cử hành lễ tác pháp khai khóa An cư Kiết hạ PL.2564- DL.2020 cho hơn 700 hành giả an cư trong toàn tỉnh tại Trung tâm Văn hóa tượng Phật nhập Niết Bàn - chùa Hội Khánh (đường chùa Hội Khánh, phường Phú Cường, TP. Thủ Dầu Một), dưới sự quang lâm chúng minh của HT.Thích Huệ Thông, HT.Thích Tâm Từ - đồng Thành viên Hội đồng Chứng minh TƯGH, Chứng minh Ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bình Dương.

Bình Dương: Họp đúc kết công tác chuẩn bị cho Hội thảo Khoa học Phật giáo Cổ truyền Việt Nam và sự đóng góp cho Đạo pháp và Dân tộc

Chiều ngày 04/6/2020 (nhằm ngày 13/04 nhuận năm Canh Tý), tại Văn phòng Ban Trị sự - chùa Hội Khánh (phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương), Ban Tổ chức họp đúc kết công tác chuẩn bị cho Hội thảo Khoa học Phật giáo Cổ truyền Việt Nam và sự đóng góp cho Đạo pháp và Dân tộc với Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, dưới sự chủ trì của HT.Thích Thích Huệ Thông - Phó Tổng Thư ký HĐTS, Chánh Văn phòng II TƯGH, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bình Dương.

Bình Dương: Ban Thường trực Ban Trị sự Phật giáo tỉnh họp thường kỳ

Sáng ngày 25/5/2020 (nhằm ngày 3/04 nhuận năm Canh Tý), tại Văn phòng Ban Trị sự - chùa Hội Khánh (phường Phú Cường, TP.Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương), Ban Thường trực BTS Phật giáo tỉnh Bình Dương đã tiến hành phiên họp thường kỳ dưới sự chủ trì của HT.Thích Thích Huệ Thông - Phó Tổng Thư ký HĐTS, Chánh Văn phòng II TƯGH, Trưởng ban Trị sự GHPGVN tỉnh Bình Dương.

Bình Dương: Ban Trị sự GHPGVN tỉnh trang nghiêm tổ chức Đại lễ Phật Đản PL.2564 - DL.2020

Đại lễ Phật Đản là dịp để khẳng định sự trong sáng của giáo lý đạo Phật, sự đóng góp của Phật giáo trong sự phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước và của tỉnh Bình Dương nói riêng. Đồng thời, đây cũng là dịp mà tất cả những người con Phật trên khắp hành tinh đều hân hoan kính mừng ngày đản sinh của Đức Từ Phụ Thích Ca Mâu Ni.

Bình Dương: Nghĩa tình “cây ATM gạo” cùng người dân vượt qua khó khăn mùa dịch

Trước tình hình cuộc sống của người dân trên địa bàn tỉnh Bình Dương bị ảnh hưởng do dịch Covid-19. Chiều ngày 22/4/2020, “cây ATM gạo” tình thương được bố trí tại Trung tâm tượng Phật Niết bàn – chùa Hội Khánh (đường chùa Hội Khánh, phường Phú Cường, TP. Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương) của Ban Trị sự GHPGVN tỉnh chính thức được vận hành, phần nào giúp người dân lao động nghèo bớt nỗi lo toan, có thêm những bữa cơm ấm cúng cùng gia đình.

Bình Dương: Những phần quà yêu thương giúp đỡ người nghèo vượt qua mùa dịch Covid-19

Hưởng ứng lời kêu gọi của Đảng, nhà nước về việc “chống dịch như chống giặc” và thông bạch của Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng cả nước chung tay, góp sức vào công cuộc phòng, chống dịch bệnh Covid-19.

van nghe chao mung hoi thao hoang phap 2011
Vững niềm tin Phật - Clip13
Xem thêm >>